डाक्टर विजय ज्ञवाली । विजय सर म कहिले कहिँ यति अत्तालिन पुग्छु , के गरूँ गरूँ हुन्छ .त्यस्तो अवस्थामा एकदम निरह हुन्छु । बस चढे भने मन अतालिन पुग्छ बस भित्र हिँडिरहन्छ । क्लासमा बस्दा बस्दै दौडिन मन लाग्छ ‘‘..एक दम तनाव हुन्छ मैले गरूँ कसो गरूँ जस्तो भएर मन अतालिन्छ ‘‘
साधारण रुपमा बुझ्दा तनावको असर सँधै नकारात्मक नै हुन्छ भन्ने हुदैन । साधारण प्रकारका तनावले विभिन्न मांसपेशीमा कडापन सङ्कुचन ल्याउने, विभिन्न हर्मोन उत्पादन गर्ने ,स्वास प्रस्वास बृदि गर्ने हुँदा यसले हाम्रो प्रतिरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउने काम पनि गर्छ । तर यदि बारम्बार यस्तो प्रकारको तनाब लामो समय सम्म रहन्छ । र यसले मानव जीवन शैलीलाई असर गर्न थाल्छ । भने त्यो अवस्था भने सामान्य तनाव भन्नाले केही अनिश्चित नतिजाको बारेमा चिन्ता गर्नु, डराउनु र मनमा अप्ठ्यारो स्थितिको महसुस गर्नु हो । तनावको कारण हामीमा आउने शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक परिवर्तन आउन थाल्छन् । तनाव हामी सबैको व्यवहारमा लागु हुने र देखिने र महसुस हुने कुरा हो । आजको जस्तो आधुनिक र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा तनाव महसुस नगर्ने मानिस कम नै होला। तर कसले कति तनाब लिन्छ भन्ने कुरा व्यक्ति पिच्छे फरक पर्न सक्छ । व्यक्तिको स्वभाव अनुसार कसैले बढी तनाव महसुस गर्छन भने कसैले कम।
तनावका केही कारणहरूः
व्यक्तिगत समस्या
– तपाईंको स्वास्थ्य जस्तै विभिन्न दीर्घकालिक रोगहरू जस्तै मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुको रोग हाडजोर्नीको रोग आदि
– भावनात्मक समस्या जस्तै आत्मविश्वासको कमी , व्यक्त गर्न नसकेको भावना र रिस , कुनै कुरा गुमाउँदाको पीडा , आफूलाई दोषी ठान्ने अवस्था र डाह, उदासीनता, आदि जस्ता नकारात्मक भावनाहरू
– सम्बन्ध भित्रका जटिलता र अन्योलताहरु ,पारिवारिक समस्या ,प्रेम सम्बध भित्रका जटिलता ,सहयोगको कमी
– आफूले चाहना राख्नु एक कुराको तर त्यो अनुसार गर्न नसक्ने अथवा नमिल्ने
– जीवन शैली भित्रका प्रमुख घटना परिवार भित्रको मृतु , विवाह ,जागिर खोसिनु ,नया ठाउँमा बसाइ सर्नु
– तपाईंको विश्वास र आस्था र समयसँगका अन्त्त्तर द्वन्द्व जस्तै तपाई परिवार सित बस्न चाहनु हुन्छ तर तपाईंको बाध्यताले त्यो दिदैन आदि
सामाजिक समस्याका कारण उत्पन्न हुने तनाव
– वातावरणीय असन्तुलन जस्तै प्रदुषण, हिंसा, ध्वनि प्रदुषण आदि
– कार्यस्थल र रोजगारी समस्या – काममा असन्तुष्टि र कामको धेरै बोझ , पैसाको अभाव , बेरोजगारी समस्या
– सामाजिक कारणहरू जस्तै असमानता, हिंसा, द्वेष र सामाजिक कुरीति जस्ता तत्त्वहरू.
– सामाजिक एक्लोपन – भाषा , जात ,लिग्गका कारण आउने विभिन्न किसिमका सामाजिक समस्या
पूर्वघटनाको अबसेसको रुपमा आउने तनाव
विगतमा घटेका ज्यान लिने किसिमका दुर्घटना , हिंसा जन्य घटना , प्राकृतिक विपत्ति ,युद्ध , दण्ड सजाय अन्य घटनाका कारण पनि हामीलाई तनाउ हुन सक्छ । यस्तो तनाव घटना घटेको बर्सौँ पछि पनि हुन सक्छ । यस्तो प्रकारको तनावलाई तत्काल हुने स्ट्रेट ( Acute Stress Disorder) र घटना पछि हुने तनाव ( Post Traumatic Stress Disorder ) गरि २ भागमा बाड्न सकिन्छ ।
तनावको लक्षण
तल बुझ्न सजिलो गरि तनावका लक्षणहरू प्रस्तुत गरिएको छ । यहाँ प्रस्तुत कतिपय लक्षण गम्भीर अवस्थामा मात्र देखिनछन् ।
संज्ञानात्मक लक्षण
-स्मरण शक्ति कम हुनु
-एकाग्र हुन नसक्नु
-निर्णय गर्न नसक्नु
-नकारात्मक पक्ष मात्र देख्नु
-आत्तिनु , विचार बदली भइ रहनु
-लगातार आत्तिनु
सम्बेदनात्मक लक्षण
मुडी स्वभाव
छटपटी र छिटो रिस उठ्नु
घर्बराहट आराम लिन नसक्नु
एक्लो पन महसुस हुनु र एक्लिनु
निरास खुसी हुन नसक्नु
शारीरिक लक्षण
-दुखाई र शरीर पाटिने
-झाडा पखाला अथवा कब्जियत
– वाकवाकी लाग्ने , रिँगाउने
-छाती दुख्ने , मुटुको ढुक ढुकी बढ्ने
-यौन अरुचि
-जाडो महसुस हुने
व्यवहारिक लक्षण
-बढी खानु अथवा भोक नलाग्नु
-निद्रा बढी लाग्नू अथवा निद्रा नलाग्नु
-आफूलाई अरुबाट टाढा राख्ने प्रयास गर्नु
-जिम्मेबारी पुरा नगर्ने अल्छि गर्नु
-चुरोट रक्सी र अन्य ड्रगको प्रयोग
-अन्य आत्तिएको जनाइदिने लक्षण ( खुट्टा हल्लाउने , नेल टोक्ने आदि )
अत्याधिक तनावको बेला के गर्ने ?
लामो र गहिरो श्वासप्रश्वास – फोक्सोमा प्रसस्त अक्सिजन जानुको अर्थ रगतमा पनि यसको मात्रा बढ्नु हो यसले तनाव कम गर्न विशेष भूमिका खेल्छ ।दुवै हात कडा मुट्ठी पार्ने अनि बिस्तारै खुकुलो पार्ने , यसै गरि शरीरको प्रतेक भागलाइ कडा बनाउँदै खुकुलो पार्दै गर्ने , यो अभ्यासले तनाव कम गर्न सहयोग गर्छ ।आँखा चिम्लिएर श्वास प्रश्वासमा केन्द्रित गर्ने तत्काल तनावको बखत मेरो स्पेस अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । तसर्थ एकान्तको समय बनाएर त्यो समय आलुलाई मन पर्ने कुरा रुचि अनुसार गर्न सकिन्छ । नियमित व्यायामले तनाव काम गर्न सहयोग गर्छ ।
नाई अर्थात् नो भन्न सिक्नुस् आफ्नो क्षमता र परिस्थिति भन्दा बाहिरको कुरालाई सक्दिनँ भन्न नसक्दा पनि धेरै मानिसलाई तनावको वातावरण बन्न जान्छ । रक्सी अथवा धुम्रपानले तनाव घटाऊछ भन्नु गलत हो । तनावको बखतमा साहाकारि भोजन र हल्का भोजन लिनु राम्रो, तनावको उपचारको निम्ति मानसिक रोग विज्ञ अथवा मनोविज्ञको सहयोग लिन सकिन्छ ।
यसको निम्ति धेरै प्रकारको विधिहरू प्रयोगमा पाइन्छ ।
– साइको थेरापी
– मेडिसिन
– एकीकृत चिकित्सा
मनोविज्ञ तथा थेरापिस्ट डाक्टर विजय ज्ञवाली अमोहा क्लिनिकका सञ्चालक हुनुहुन्छ ।
